Jak zbudowano Norwegię: historia norweskiego budownictwa od kościołów klepkowych po tunel Rogfast

Kraj zbudowały dwie techniki. Laft, czyli wieńcowa konstrukcja z bali łączonych w narożach, dała zagrody, spichlerze i całe kwartały miast. Technika słupowa, w której na podwalinie stoją słupy narożne, a między nimi pionowe deski, dała kościoły. Kiedyś w Norwegii stało nawet 2000 kościołów klepkowych, w większości z lat 1150-1350; dziś stoi 28, a Urnes z pierwszej połowy XII w. jest na liście UNESCO.

Kolor przyszedł później i na początku nie miał nic wspólnego z gustem. Czerwona farba na tlenku żelaza, gotowana z mąką żytnią i wodą, była tą tanią; w Falun produkuje się ją przemysłowo od 1764 r. Biel ołowiowa kosztowała drogo, więc gospodarstwo często miało białą fasadę i czerwone budynki gospodarcze. Dlatego wieś do dziś jest czerwona, a fasady w miastach białe.

Bergen pokazuje, ile kosztowały drewniane miasta. Kantor hanzeatycki na Bryggen działał od około 1350 do 1754 r., spłonął w 1702 i ponownie w 1955 r., i za każdym razem był odbudowywany na tych samych średniowiecznych działkach. W 1979 r. stał się pierwszym norweskim obiektem UNESCO.

Co ta drewniana tradycja oznacza dziś dla cieśli na norweskiej budowie

W nocy 23 stycznia 1904 r. sztorm przepchnął ogień przez Ålesund. Spłonęło około 850 domów, a ponad 10 000 osób straciło dach nad głową. Miasto odbudowano w cegle i kamieniu w modnej wtedy secesji, a do 1907 r. gotowych było 306 budynków murowanych. Późniejsze przepisy przeciwpożarowe wprowadziły mur do centrum każdego norweskiego miasta.

O kolei bergeńskiej zdecydowano w 1894 r., a otwarto ją 27 listopada 1909 r.: 470 km z 200 tunelami, budowane przez nawet 2000 rallare, robotników wędrujących z jednej budowy na drugą. Kosztowała 52,5 mln koron, mniej więcej ówczesny budżet państwa. Norwegia nauczyła się wiercić, strzelać i organizować pracę na dużą skalę i robi to do dziś.

Odbudową kierowało osobne biuro, Finnmarkskontoret, zatrudniające ponad 800 osób: typowe projekty domów, typowe wymiary i materiały wysyłane na północ. Gjenreisningshus, dom odbudowy, wciąż jest najczęstszym budynkiem w wielu północnych miastach i to właśnie ten zasób jest tam dziś remontowany.

Na południu państwo budowało inaczej: pieniędzmi. Państwowy bank mieszkaniowy Husbanken powstał 1 marca 1946 r. i w okresie powojennym sfinansował ponad połowę wszystkich mieszkań zbudowanych w Norwegii. Nawet po 2005 r. finansował rocznie 15-20 proc. nowych mieszkań.

Drugą połowę tej maszyny dały spółdzielnie. OBOS założono w 1929 r., a od 1951 r. budował Lambertseter, pierwsze norweskie osiedle satelickie, w większości gotowe do 1958 r. Prefabrykowany beton, typowe mieszkania, szkoła i centrum handlowe: przez następne trzydzieści lat model kopiowano wokół każdego norweskiego miasta.

Troll A to przypadek skrajny: 472 metrów od dna do pokładu, z czego 369 metrów betonu, około 1200 tysięcy ton, holowane na miejsce przez tydzień w maju 1995 r. Pozostaje najwyższą konstrukcją, jaką ludzie kiedykolwiek przemieścili.

Pieniądze znaczyły tyle co beton. To dochody z ropy pozwoliły pięciomilionowemu krajowi sfinansować drogi, tunele, szpitale i szkoły, które przyszły potem, i dlatego państwo wciąż może zobowiązywać się do dwunastoletnich planów infrastrukturalnych, podczas gdy prywatny rynek mieszkaniowy faluje.

Praca na platformach wiertniczych w Norwegii dzisiaj

Tunel Lærdal ma 24,5 kilometra i trzy oświetlone kawerny po drodze, żeby kierowcy nie zasnęli. Powstał, bo przeprawa przez fiord musiała działać zimą, i to jest powód większości norweskich tuneli: geografia, nie prestiż.

Program się nie zatrzymał. E39 Rogfast, 33,4 mld koron, około 27 kilometrów długości i 400 metrów pod poziomem morza, ma zostać otwarty w 2033 r. jako najdłuższy i najgłębszy podmorski tunel drogowy świata. Praca w tunelu jest na tej liście najbardziej odporna na pogodę: skale jest wszystko jedno, że jest luty.

Co Norwegia buduje do 2036 r. i kogo jej brakuje

Znaczenie sięga dalej niż rekord. Drewno klejone krzyżowo przywróciło drewnu rolę materiału konstrukcyjnego w budynkach powyżej czterech kondygnacji i dlatego cieśle na norweskich budowach stawiają dziś bloki, szkoły i skrzydła szpitali, a nie tylko domy. Kraj, który zbudował kościoły klepkowe, spędził stulecie w betonie i wrócił do drewna z żurawiem.

Arytmetyka jest prosta. Dom z 1965 r. ma sześćdziesiąt lat: dach, okna, instalacja elektryczna i łazienka kończą żywot mniej więcej w tym samym momencie, a takich domów są setki tysięcy. Dołóż wymogi energetyczne i praca przestaje być opcjonalna.

Remonty w Norwegii mierzy się względem TEK17, przepisów budowlanych obowiązujących od 2017 r. Określają, co trzeba spełnić przy przebudowie, a nie tylko przy nowej budowie, i dlatego wymiana łazienki zamienia się w hydroizolację, wentylację i dokumentację.

Po stronie zabytków ta sama logika dała program kościołów klepkowych: od 2001 do 2015 r. wyremontowano wszystkie 28 zachowane kościoły za około 130 mln koron. Kraj, który utrzymuje 800-letnie budynki, to kraj, w którym rzemieślnicy mają pracę.

• Remont domu z lat 70. w Norwegii: co się psuje i kto to naprawia
• Remonty w Norwegii: najstabilniejsza nisza na rynku
• Wszystkie zawody budowlane w Norwegii i stawki

W 2022 r. norweskie budownictwo zatrudniało 251 000 osób, wobec 167 500 w 2006 r., a udział urodzonych w Norwegii spadł z 88 proc. w 2008 r. do 77 proc. w 2022 r. (Fafo). Polskie, litewskie, łotewskie i niemieckie ekipy nie są przypisem do tej historii; od dwudziestu lat są jej częścią.

Dlaczego Norwegii brakuje budowlańców i co buduje dalej